Cykl dobowy bez tajemnic - wyjaśniamy tegoroczną Nagroda Nobla z medycyny i fizjologii

Jak działa rytm dobowy, za badania nad którym przyznano tegoroczną Nagrodę Nobla z medycyny i fizjologii? Czy dzięki znajomości mechanizmów sterujących rymtem dobowym, będziemy mogli się lepiej wyspać?

Tegoroczna Nagroda Nobla z medycyny i fizjologii powędrowała w ręce Jeffreya C. Halla, Michaela Rosbasha i Michaela W. Younga, którzy odkryli molekularne mechanizmy kontrolujące rytm dobowy. To zespół procesów biochemicznych zachodzących w komórkach i tkankach wszystkich zwierząt. Bez zachowanego rytmu dobowego, niemożliwe byłoby prawidłowe funkcjonowania naszych organizmów.

Ustaw swój zegar

Reklama

Wszystkie organizmy żywe zamieszkujące Ziemię musiały wykształcić w procesie ewolucji wewnętrzny zegar biologiczny, zdolny do przewidywania cykliczności dnia i nocy oraz dostosowania do niego własnej fizjologii. Przez długi czas o mechanizmach cyklów dobowych wiadome było tylko, że są. Dopiero na początku lat 70. ubiegłego wieku Jeffrey C. Hall, Michael Rosbash i Michael W. Young prowadząc badania na muszce owocowej wyizolowali gen kontrolujący prawidłowy rytm dobowy. Tak zmodyfikowane zwierzęta były aktywne niemal przez całą dobę, przestały regularnie sypiać. Gen odpowiedzialny za tę zmianę nazwano "period", co otworzyło drzwi do kolejnych badań nad mechanizmami rytmu dobowego.

Dzięki badaniom tegorocznych noblistów wiemy, że zegary rytmu dobowego występują nawet u prymitywnych bakterii. Bez właściwie nastawionego zegara, prawidłowe funkcjonowanie zwierząt, ludzi, a nawet owadów i roślin, byłoby niemożliwe. Można się o tym przekonać na własnej skórze podczas podróży do innej strefy czasowej, gdy musimy się zmagać z jet lagiem. Bez zegara biologicznego nie działałby prawidłowo nasz metabolizm, wydzielanie hormonów czy sen.

Geny zegarowe sprawiają, że nawet organizm pozbawiony zewnętrznych sygnałów (tzw. dawców czasu), takich jak światło czy temperatura, jest w stanie funkcjonować zgodnie z odmierzanym przez siebie czasem. Ten niezwykły mechanizm jest u zwierząt regulowany przez ośrodkowy układ nerwowy. Kluczową rolę odgrywają tu jądra nadskrzyżowaniowe w przedniej części podwzgórza współpracujące z szyszynką i siatkówką. To właśnie siatkówka odbiera ilość światłą dostępną w otoczeniu sugerującą jaka jest pora dnia, a szyszynka produkuje hormon zwany melatoniną. Uszkodzenie jednego z tych elementów powoduje zaburzenia cyklu dobowego, ale jedynie defekt podwzgórza jest w stanie doprowadzić do całkowitego zaniku cyklu dobowego.

Melatonina produkowana przez szyszynkę sugeruje, że nadchodzi pora spania, z kolei kortyzol wytwarzany w nadnerczach wprawia nas w stan gotowości. Bez prawidłowo działających genów zegarowych, ta cała kaskada zdarzeń nie miałaby racji bytu.

Zegar dobowy - godzina po godzinie

  • 5:00-6:00 - Organizm powoli się wybudza, u mężczyzn obserwujemy najwyższy poziom testosteronu. To najlepsza pora na uprawianie seksu.
  • 7:00-9:00 - Ciśnienie krwi rośnie, rusza przemiana materii, organizm domaga się pożywnego posiłku. Mięśnie i stawy są jeszcze sztywne, więc nie jest to najlepsza pora na ćwiczenia, które mogą skończyć się kontuzją.
  • 10:00-12:00 - To godziny, w których jesteśmy najbardziej efektywni. Mózg pracuje szybko, jesteśmy kreatywni, ciało jest odpowiednio skoordynowane.
  • 13:00-15:00 - Organizm domaga się posiłku. To godziny, w których najlepiej przyswajamy składniki odżywcze. Jest zalecane, by po 15:00 uuciąć sobie krótką drzemkę.
  • 15:00-17:00 - Organizm jest najbardziej odporny na ból - w sam raz na wizytę u dentysty czy zrobienie tatuażu. Mięśnie są rozgrzane, a stawy rozruszane, więc to idealna pora na trening.
  • 17:00-19:00 - Mózg układa i przetrawia wszystkie przyswojone informacje - idealna pora na powtórkę przed egzaminem czy prezentacją w pracy. Ostatni posiłek dnia warto zjeść w okolicach 19:00, bo później spowalnia metabolizm i trudniej trawi się praktycznie wszystkie pokarmy.
  • 21:00-22:00 - Rusza produkcja melatoniny, możemy odczuć pierwsze objawy senności. To najlepsza pora by pójść spać.
  • 2:00-3:00 - To podobno godzina "najlepszego" snu.
  • 4:00-5:00 - Organizm budzi się do życia.


Zaburzenia pracy zegara biologicznego najczęściej są konsekwencją czynników zewnętrznych. Często dopadają one osób aktywnych w nocy, np. uczących się lub pracujących w nietypowych godzinach. U nich rytm dobowy zostaje rozregulowany, co może skutkować poważnymi powikłaniami zdrowotnymi. Długotrwała deprywacja snu lub nieregularne kładzenie się spać może wywołać depresję, a także choroby psychiczne, choroby serca, a także zaburzenia układu pokarmowego. 

Dowiedz się więcej na temat: rytm dobowy | zegar biologiczny | geny | melatonina | szyszynka
Najlepsze tematy